حوزه و بايستههاي تبليغي فرهنگ مهدويتمقدمه:(فلولا نفر من کل فرقه منهم طائفه ليتفقهوا في الدين و لينذروا قومهم اذا رجعموا الهيم لعلهم يحذرون) (1) در اين نوشتار بر آنيم تا گوشههايي از ساز و کارها و بايستههاي تبليغي فرهنگ مهدويت را به بحث بگذاريم هر چند در اين فرصت کوتاه مجال مباحث مبسوط و مطول نيست اما تلاش داريم که به صورت موجز و مختصر و ادبياتي روان و در خور فهم مخاطب، کليات و نکاتي را در باب چيستي و چگونگي تبليغ مهدوي متذکر شويم. طرح مساله:قريب به سه دهه است که حاکميت سياسي از غير ديني به ديني تغيير يافته است و محصول اين تغيير فرم سياسي، تشديد مطالبات فرهنگي و غير معيشتي مردم از دين، پس از تثبيت حاکميت سياسي است که تمامي ابعاد اجتماعي، سياسي، اقتصادي روان شناختي و جامعه شناختي را در بر ميگيرد. بدون ترديد حوزههاي علميه از تاثيرگذارترين نهادهاي فرهنگ زا در معنويت گرايي و مهدي باوري آحاد جامعه به حساب ميآيند. تاريخ پر افتخار تشيع بزرگترين گواه بر جايگاه ويژه و نقش ممتاز اين توده تاثيرگذار است. حوزههاي علميه به عنوان بدنه اصلي فکر ديني جامعه، در تعليم معارف مهدوي و تربيت نسل منتظر نقشي بس حساس را به عهده دارند. يکي از مهمترين وظايف حوزه و روحانيت مربوط به فهم روشمند و درک درست دين و پيرايش مباحث خرافي و انحراف زدايي در حوزه معرفت ديني بوده است. حضرت امام در معرفي نقش تاريخي علماي دين و حوزههاي علميه ميفرمايند: ترديدي نيست که حوزههاي علميه و علماي متعهد در طول تاريخ اسلام و تشيع مهمترين پايگاه محکم اسلام در برابر حملات، انحرافات و کجرويها بودهاند.[ii][2] در اين ازدحام دين زدايي روزگار معاصر که ساحت فطري جهان بيش از پيش نداي هل من ناصر ينصرني حضرت را با گوش جان ميشنود، ديدن دايره نيازها، حجم شبهات و اذهان پرسشرگر جوان و جامعه در تدوين و بستهبندي معارف مهدوي و عرضه مستقيم آن به جامعه حتي در چشم اندازي وسيع به جهان را لازم بلکه واجب گردانيده است. يک نظام ديني براي حفظ بقا و رشد خويش در چرخه حيات نيازمند نشر و عرضه اصول و معارف خويش است؛ تا از اين طريق حيات و حقانيت خود را به اثبات رساند. نظام فکر شيعي از منظر فلسفه تاريخ دورنمايي را براي خود ترسيم ميکند که در آن برادري و برابري، عدالت و عقلانيت را در عاليترين و آرمانيترين شکل ممکن محقق خواهد ديد. لذا ترويج يک چنين باوري نياز به برخي مکانيسمها و يک نظام جامعه تبليغي تا دندان مسلح در عرصه دکترين مهدويت است تا در بازکاوي و پويش هر چه عميقتر اين باور، نظاممندانه گام بردارد. در ابتدا سعي داريم با تعريف تبليغ مهدوي به بازشناسي و تبيين ساز و کارها و ابزار اين تبليغ بپردازيم. چيستي تبليغ مهدويبراستي بدون تبليغ و ترويج دقيق و اطلاع رساني صحيح از آموزههاي فرهنگ مهدويت چگونه ميتوان انتظار نسلي منتظر و مهدي باور را داشت به نظر ميرسد که بين تبليغ مهدوي و تربيت مهدوي نسل منتظر رابطه علي و معلولي برقرار باشد بدين معنا که نسل مصلح، منتظر و معتقد به مهدي(عج) معلول و محصول يک نظام کارآمد تبليغي است. تربيت و تبليغ ديني نسل منتظر و آسيب شناسي آن موضوع پيچيدهايست که هر گونه تجويزي براي آن نياز به يک جامع انديشي و ژرف نگري با سلطه بر مبادي معرفت شناسي در حوزههاي مختلف علوم انساني و تکنولوژي آموزشي با رويکردهاي مختلف روش شناسي تبليغي و رسانهاي دارد. ايمان بايد در سه حوزه شناختي، عاطفي و عملي اثرات خود را بر جاي بگذارد تا آن را يک باور و اعتقاد کامل بناميم. به تعبيري ديگر ايمان بايد هم مولفههاي فکري اعتقادي را داشته باشد و هم مولفههاي عاطفي و رواني و دست آخر هم در حوزه رفتار و کردار شخص نمود داشته باشد. پيامبر اکرم(ص): الايمان معرفة بالقلب و اقرار باللسان و العمل بالارکان.[iii][3] يعني ايمان يک معرفت و شناختي است که علاوه بر رفتار و عمل، آغشته با مسائل عاطفي نيز ميباشد. هدف ما در تبليغ مهدوي، رساندن سطح معرفت مخاطب از باور مهدوي به ايمان مهدوي است يعني با تبيين درست گزارههاي معرفت بخش مهدويت به غناي اعتقادي مخاطب خويش عميق ببخشيم و وقتي اين اعتقاد سرگردان با روح و جان مخاطب در هم آميخت قطعا به حوزه رفتار فرد سرازير خواهد شد و اثرات اجتماعي خود را نيز نشان خواهد داد. لذا مبلغ مهدوي در نظام مديريت تبليغي سعي در تحريک و تحريض سه حوزه احساس، انديشه و عمل بر اساس معارف و منابع فرهنگ غني مهدويت است. با استفاده از پيش فرضهاي موجود، تبليغ مهدوي تبليغي است که در راستاي توسعه و بالندگي فرهنگ مهدويت با الهام از انگارههاي مهدوي دغدغه سلامت عقيده، عاطفه و عمل مهدي باوران را داشته باشد. بايستههاي نظام تبليغي مهدويتبا آغاز انقلاب ديني معاصر تبليغ و ترويج دين با گسترهاي وسيع د جان بيني حداکثري از قالبهاي سنتي به روشها و رويکردهاي جديدي تغيير شکل داده است از آن جا که داشتن يک دورنماي ديني در راس هرم فرهنگي جامعه به شتاب چرخهاي فرهنگي آن جامعه کمک خواهد کرد تبليغ مهدوي با لحاظ راهکارهاي مناسب در توليد و خلق نظام مهندسي فرهنگي جامعه نقش آفريني ميکند. 1ـ گونهشناسي مخاطبان: به طور يقين يک پيام ديني زماني پرجاذبه خواهد بود که با متد و روش مناسب بين فرستنده و گيرنده پيام ارتباطي دو سويه برقرار کند. يکي از ضرورتهاي تبليغي شناخت مخاطب و توجه به اختلافاتي روحي رواني، فکري و فرهنگي آنها است. مبلغ مهدوي در سطح اجتماع با مخاطبان غير همگن و مختلفي از جهت توانايي ذهني، سطح تحصيلات سطح استعداد، سن و ... روبروست که با سنجش مخاطبان خود از هر ذهنيت و با هر ظرفيتي بايد به صورت گزينشي دست به چنين مطالب و محتواي تبليغي خود بزنند. عدم توزيع صحيح نرم افزارهاي فکري فرهنگي در عرصه تبليغ معارف مهدوي به نوعي مخاطب را دچار نوسان و افت معرفتي خواهد کرد و به شکل گيري ناقص شخصيت فرهنگي مخاطب ميانجامد. 2ـ انسجام و نظاممندي محتواي تبليغ: سند چشم انداز مهندسي فرهنگي در حوزه مهدويت نقطه مطلوبي است که تمام ظرفيتهاي فرهنگي تبليغي را در خدمت توسعه و تبيين فرهنگ انتظار هماهنگ و يک دست کرده و با يکسان سازي و تناقض زدايي به تحول ساختاري و محتوايي در نظام تبليغي مهدويت برسيم. تطابق آموزههاي مهدوي با نيازهاي نوجوانان و جوانان، سيستماتيک کردن دين و همگن سازي دروني اجزاي معرفتي مهدوي و تنظيم مناسبات و روابط اجتماعي جامعه بر اساس مباني فرهنگي مهدويت با نيازهاي جامعه به نظام مندسازي تبليغ کمک خواهد کرد. پس نظاممندي و انسجام به اين معنا است که هم اجزاء ارائه شده با هم سازگار باشند و با يکديگر هم خواني و همراهي کنند و هم سطوحي که براي مخاطبان در نظر ميگيريم عاري از ناهمخواني باشد. 3ـ لحاظ عقلانيت حداکثري: عقلانيت معاني و مراتب متعددي دارد و مراد ما در اينجا عقلانيت به معناي استدلال پذيري (Reasonableness) ميباشد نه عقل ابزاري خود بنياد (Rationality).[iv][4] ما در تبليغ مهدوي حتما به نوعي عقلانيت ديني و استدلال گرايي جهت عمق بخشيدن به انديشه مهدويت نياز داريم. بر خلاف ديدگاه متفکران و روشنفکران غربي که عقل را در تضاد با وحي و دين ميدانستند اين موهبت خدادادي در دکترين مهدويت از جايگاه و مرتبه ويژهاي برخوردار است. حضرت امام باقر(ع) فرموده است: اذا قام قائمنا وضع الله يده علي رئوس العباد فجمع بها عقولهم و کملت بها احلامهم ...[v][5] هنگامي که قائم ما قيام ميکند، خداوند دست محبتش را به سر بندگان ميگذارد و عقول آنها را با آن کامل و افکارشان را پرورش داده تکميل ميکند. لحاظ عقلانيت حداکثري در طرح مباحث مهدوي بستر پذيرش دين و اعتقاد به آموزههاي مهوي را فراهم ميکند. تطبيق گزارههاي ديني در چارچوب عقلانيت، تبليغ را کارا و روزآمد خواهد نمود. 4ـ بهرهگيري از رسانه و هنر در تبليغ مهدوي در اين فضايي که به يمن پاقدم ماهواره و اينترنت و ... مرزها کاملا شيشهاي و بيرنگ شده به طوري که از وراي آن فرهنگها و اديان ملل مختلف به طور موازي قابل رويت است کارکرد و نقش رسانهها در دين داري يا دين گريزي جامعه امري غير قابل انکار است. انباشت ارتباطات و انفجار اطلاعات ملتها را از حيث فرهنگي به يک نزديکي و قرابت مجازي رسانده که فرار از تشکيل فرهنگ واحد جهاني را نيز غيرممکن کرده است. بر اساس آمار به عمل آورده بيش از 75% فيلمها، اخبار، برنامهها و رسانههاي کشورهاي جهان سوم از فيلترهاي تبليغي و فرهنگي دارندگان رسانههاي غربي تغذيه ميشوند. پخش فيلمهاي خشن و ترسناک، اسلايدهاي مبتذل و مستهجن، توسعه فرهنگ مصرف، ترويج برهنگي و استفاده ابزاري از جاذبههاي غير معرفتي زنانه از عمدهترين بخشهاي درآمدزاي صنعت هاليوود است. در تبليغ رسانهاي، ارتباطات از کلامي به غير کلامي و تصويري به شکل کاملا ماهرانه تغيير روش داده است. رسانههاي ارتباطي در توسعه و جهاني کردن انديشه مهدويت و پاسداشت هر چه بيشتر هويت ملي و تحکيم مباني مهدوي سهمي بسزا دارند. در اين جهان ديجيتالي کساني موفقترند که از اين فضاي مجازي فرهنگي به وجود آمده نهايت استفاده را ببرند و معارف و انديشه مهدويت را در گسترهاي وسيع به تصوير بکشند. امروز جهان سکولار از تمامي ظرفيتها و امکانات براي تبليغ و رسالت خود استفاده ميکند. هنر نيز يکي از کاراترين ادوات تبليغي براي رساندن پيام انقلاب مهدي به جهان است. استفاده از روشهاي القاي غير مستقيم بر مخاطبان ميتواند از تاثيري ماندگارتر برخوردار باشد روشهايي چون فيلم، کارتون، نقاشي، بازيهاي رايانهاي، مسابقه، شعر و ... و ساير شيوههايي که پيام دين را در غالب هنر بيان نمايد. اگر يک اثر ادبي و هنري بر اساس قالبهاي تعريف شده و متدهاي کلاسيک به ظهور برسد به يک زبان مشترک بين المللي تبديل خواهد شد و همگان به راحتي با آن ارتباط برقرار خواهند کرد. عرضم را با يک جمله از مقام معظم رهبري که در ديدار با مسئولان سازمان تبليغات اسلامي بيان فرمودند به پايان ميرسانم. «هنر بهترين و رساترين وسيله تبليغ دين است». پي نوشت:
* . دانش آموخته حوزه علميه قم، کارشناس ارشد مدرسي
معارف اسلامي، محقق و پژوهشگر مباحث مهدويت.
[1] . توبه/ 122. |